MF: Dlaczego racjonaliści są kiepskimi moralistami? (cz. 1)

Spotkałem niedawno osobę, która poświęciła 5 lat swojego życia na studia z zakresu "psychopedagogiki kreatywności". Byłem tym faktem nieco wstrząśnięty, ponieważ - co potwierdziła rozmowa z tą osobą - zawsze sądziłem, że nie da się nikogo kreatywności nauczyć. Z tego choćby prostego powodu, że kreatywność jest wychodzeniem poza schemat a nauczanie musi opierać się na schematach. (Dlatego absolwent takich studiów nie potrafi ex deffinitione myśleć kreatywnie, zna jedynie ileś schematów myślenia). Ludzi można jedynie nauczyć, czy raczej pokazać im, że inne myślenie jest w ogóle możliwe (ale przecież na tym opiera się po prostu edukacja od rozwiązywania zadań matematycznych, przez analizę wierszy, po naukę języków obcych...). I rzeczywiście - to już wielkie osiągnięcie. Np. znacznym sukcesem byłoby pokazanie zatwardziałemu ateuszowi, twierdzącemu, że religia chrześcijańska to zabobon, iż jego schematyczne myślenie również jest zabobonem, a dogmatyczna wiara równie zaangażowana, co religijna. Innym słowem: ateusz dokonałby wtedy treningu twórczego myślenia...
Ale odbiegłem od tematu. Problem kreatywności przypomniał mi się ostatnio podczas ożywionej debaty medialnej nt. in vitro, a konkretnie po przeczytaniu polemiki Tomka Rowińskiego z prof. Jackiem Hołówką. Zacząłem się zastanawiać, jak to jest, że ludzie, którzy odwołują się do "racjonalizmu" i "logiki" są zazwyczaj bardzo kiepskimi moralistami? I nawet nie chodzi mi o to, że dopuszczają się banalnych manipulacji/błędów logicznych w swoich wypowiedziach (patrz np. punkt 2 niżej), lecz raczej o głęboką przyczynę tego niepowodzenia, która tkwi immanentnie w ich sposobie myślenia, w ich schemacie. Mówimy o etyce, a więc sferze namysłu nad czynami ludzkimi, które są zmienne, spontaniczne, czasem nieprzewidywalne, bądź tragiczne. Racjonalista dysponuje schematem myślenia dwuwymiarowego - a więc "płaskiego" - "logicznego", które wyraża się w haśle "tertium non datur" (poza dwiema sprzecznymi, wykluczającymi się opcjami, nie ma innej możliwości).
Problem w tym, że myślenie etyczne, jak zauważył Arystoteles, musi być "trójwymiarowe" - a więc "głębokie", zakorzenione nie tylko w myśli, ale również w sferze realnego doświadczenia. Myślenie głębokie wyraża w etyce hasło "medium aureum" - złoty środek. Grecki filozof zauważył, że w sferze moralnej nie mamy do czynienia wyłącznie z "logicznymi" sprzecznościami. Myśliciele klasyczni byli przekonani (z własnego i cudzego doświadczenia), że "cnota" jest czymś trudnym, czymś co nie staje się automatycznie, spontanicznie, lecz wymaga wytężonej pracy rozumu i woli. Widzieli ponadto, że ludzie spontanicznie, zostawieni sami sobie zazwyczaj wybierają pomiędzy dwoma zwalczającymi się "wadami" (myślę, że jest to nie tylko problem moralności, ale i historiozofii...), np. romantyk walczy z pragmatykiem, purytanin z rozpustnikiem, lewak z prawicowcem, konserwatysta z postępowcem, etc. Do podobnego wniosku dochodzą niektórzy współcześni psychologowie*, zauważając, że większość ludzi postępuje w swoim życiu albo według przekazanego im przez wychowawców "skryptu życiowego", albo według jego negacji - "antyskryptu". Tymczasem człowiek wolny i dojrzały potrafi przejść ponad tymi determinacjami wybierając spośród dostępnych propozycji rozpoznane dobro, albo dochodząc autonomicznie do nowych rozwiązań. To samo zauważył już Arystoteles twierdząc, że cnota stoi między 2 wadami.
Wróćmy jednak do samej etyki racjonalistycznej. Etyka to dziedzina czynów, nie wyłącznie idei, dlatego racjonalista musi jakoś odwołać się do rzeczywistości, skądś czerpać dane. Ponieważ jego schemat mieści tylko 2 bieguny, to przy statystycznej obserwacji odrzuca rozwiązanie trzecie, występujące najrzadziej (jako najtrudniejsze), traktując je po prostu jako "błąd statystyczny". De facto wyrzuca zaś to, co było ideałem np. greckiej paidei czy średniowiecznego pragnienia "życia doskonałego" - postawy bohaterów i świętych. Racjonalista będzie więc głosił etykę mierności i równania w dół (vide komentarz prof. Hołówki do sprawy Anny Radosz sprzed kilku miesięcy). Co ciekawe, sami racjonaliści nie są chyba tak mierni, jak głoszone przez nich poglądy. Myślę, że np. prof. Hołówka włożył sporo pracy w swoim życiu na studium, lekturę i wysiłek intelektualny, co już jest sprawą nieprzeciętną. A jednak "dwuwymiarowość" myślenia uniemożliwia mu twórczą konfrontację swoich poglądów z życiem, choćby własnym...
Wyrzuciwszy cnotę, racjonalista musi poradzić sobie z pytaniem "jak żyć?" w świecie opanowanym przez same wady (rzuca to jakieś światło na przyczynę Hobbesowskiego homo homini lupus...). Ponieważ rzeczywistości-natury nie da się naprawdę zmienić, pozostaje manipulacja przy kulturze: etyka racjonalistyczna jest nadawaniem nowych sensów starym pojęciom (i nie widzę tu żadnej różnicy w sposobie postępowania tzw. "liberałów", "lewaków" czy "postmodernistów"). Thibon nazwał to trafnie "kanonizowaniem grzechu".
I tak np. w etyce seksualnej racjonalista będący między młotem "irracjonalnych zakazów religijnych" (często tożsamych z radami filozofów) a kowadłem "wolności jednostki", wprowadza proste przesunięcie semantyczne nazywając seksualność "miłością" - a przecież "każdy ma prawo do miłości" i wara innym od tego. Problem w tym, że ignoruje się tu twardy fakt, iż jest to sfera życia bardzo trudna (jeśli nie lubimy klasycznych filozofów, to wystarczy, że przypomnimy sobie Freuda), więc wprowadzając "wolność" do sfery idei, skazuje się na alienację realnego człowieka (jesteś wolny, masz prawo do miłości... radź sobie sam!). Ponieważ zaś myślenie racjonalisty jest "płaskie", dlatego też rozwiązania klasyczne (głęboko zakorzenione w doświadczeniu psychicznym i moralnym człowieka), dziś głoszone prawie wyłącznie przez Kościół, dosłownie "nie mieszczą mu się w głowie" i wprost wydają się "przesadą, niemożliwością" czy wręcz "opresją".

* * *

Przykładem konfrontacji myślenia "dwuwymiarowego" z "trójwymiarowym" jest debata nt. in vitro.
(1) Prof. Hołówka w charakterystyczny sposób zauważa np. że:

Większość ludzi czerpie z posiadania potomstwa jakiś rodzaj sensu życia, pokładając w dzieciach nadzieje na realizację celów, których im samym zrealizować się nie udało.

Obserwacja, jak mniemam, słuszna. Oczywiście ciągle mamy z tyłu głowy argument, że "każdy ma prawo do sensu życia". A więc, odbierając możliwość posiadania dziecka (czyżby? - czym innym jest odebrać możliwość, czym innym jest naturalna niemożliwość...) odbieramy zarazem ludziom sens życia. Ergo - jesteśmy bezduszni. Logicznie się zgadza. Ale filozoficznie (czy inny człowiek może naprawdę być sensem mojego życia?), antropologicznie (czy można odrębną osobę, posiadającą autonomiczną godność wykorzystać jako substytut własnego życia?), psychologicznie (jak odbije się na psychice dziecka fakt, że było wypełnieniem egzystencjalnej nudy rodziców?)...?! W schemacie "dwuwymiarowym" to pytania nie może się pojawić.

(2) Inny argument Hołówki rozbawił mnie do łez. Profesor pisze tak:

Najczęściej przytaczane argumenty przeciw samemu zapłodnieniu in vitro, będąc całkowicie doktrynalnymi i dogmatycznymi, a ponadto obarczonymi błędem logicznym [podkr. moje - pk], zupełnie mnie nie przekonują. Bo jeśli głównym argumentem jest, że podczas zapłodnienia in vitro zabija się ileś niewykorzystanych zarodków, a przecież od momentu połączenia dwóch komórek mamy do czynienia z człowiekiem, to logika wymaga, aby stwierdzić, że zanim te dwie komórki się połączą, mamy do czynienia z półczłowiekiem – plemnik jest półczłowiekiem i komórka jajowa także. (...) A jeśli godzimy się co do tego, to musimy się zgodzić, że skoro człowiek istnieje od momentu połączenia dwóch gamet, to moment wcześniej każda z tych komórek była półczłowiekiem i należy jej się taki sam szacunek. Tymczasem Kościół jest niekonsekwentny, bo twierdzi, że nie istnieje coś takiego jak półczłowiek.

Dość powiedzieć, że Hołówka nie odróżnia zmiany jakościowej od ilościowej, ale dodajmy, że śmieszność tej "logicznej" tyrady tkwi właśnie w jej "logice". Oto analogiczna argumentacja, według schematu zaproponowanego przez profesora:

Ponieważ oczywiste jest, że zdanie [ p v ~p ] jest prawdziwe, dlatego stwierdzić trzeba, że wyrażenia [p] oraz [~p], które się nań składają są półprawdziwe. Dlatego każdemu z nich należy się taki sam szacunek, jak dla prawdy. Wynika z tego jasno, że wszystkie opinie są prawdziwe.

(3) Na koniec jeszcze jeden argument Hołówki:

Oczywiście można bezdzietnym rodzicom radzić, że skoro los w naturalny sposób nie obdarzył ich potomstwem, to może powinni zaadoptować dziecko. (...) Jest to jednak argument nierozsądny, choćby dlatego, że nie mówimy przecież, że skoro ktoś złamał nogę, to widocznie los tak chciał, albo skoro ktoś ma wrodzoną wadę serca, to los tak chciał, w związku z czym nie należy podejmować tutaj żadnych działań.
Powstaje oczywiście pytanie: czy bezpłodność jest chorobą porównywalną z wadą serca? Moim zdaniem, chociaż leży na granicy tego, co nazywamy niedostosowaniem społecznym czy brakiem komfortu społecznego, można ją zaliczyć do chorób. Wszak bezpłodność oznacza, że pewne organy u mężczyzny bądź u kobiety nie są funkcjonalne, a medycyna nie jest w stanie ich naprawić.

Jeżeli bezpłodność jest chorobą, to należy ją leczyć. Ponieważ zaś bezpłodność polega na niemożliwości posiadania dzieci w sposób naturalny, dlatego leczenie powinno polegać na umożliwieniu spłodzenia potomstwa. In vitro pozwala na pojawienie się potomstwa, więc jest lekarstwem na bezpłodność.
Przesunięcie semantyczne polega tu na przedefiniowaniu pojęcia "leczenia" - z usunięcia przyczyny, na usunięcie skutku (współczesna medycyna wprowadza kilka kategorii "leczenia", np. "leczenie paliatywne", które sprowadza się do minimalizowania cierpienia ludzi nieuleczalnie chorych - widać tu jednak, że słowo "leczenie" jest tu użyte w znaczeniu wtórnym). Tymczasem prawdziwe leczenie bezpłodności polegałoby na usunięciu przyczyny sprawiającej odstępstwo od normy naturalnej, tak żeby rodzice mogli mieć w pełni swoje dzieci (od momentu poczęcia do momentu urodzenia będące w naturalnym "środowisku" matki dziecka). Tak samo proteza nie jest "wyleczeniem" amputowanej nogi, lecz jedynie usunięciem niektórych skutków straty. Problem filozoficzny czy bioetyczny, którego racjonalista nie stawia, wyraża się tu w pytaniu, czy leczenie może polegać na przedefiniowaniu procesu naturalnego oraz czy można tego dokonać wszelkim kosztem (np. zabijając innych ludzi)?

Tak więc mamy u Hołówki "klasyczne" postępowanie według płaskiego, dwuwymiarowego schematu myślenia: socjologia jako punkt wyjścia, alogizmy, przesunięcia semantyczne. Przeciwstawia się temu schematowi "trójwymiarowa" nauka Kościoła, o której (mam nadzieję) będzie niedługo w II cz. tekstu...



--
* Np. Berne'owska analiza transakcyjna; podobnie myśleli - posługując się już klasyczną terminologią - holenderscy psychoterapeuci Conrad Baars i Anna Terruwe.